Прававыя асновы працоўных адносін у Беларусі прайшлі доўгі шлях эвалюцыі, фарміруючыся пад уплывам розных гістарычных эпох. Пасля адмены дзеяння Статута ВКЛ 1588 года ў 1830-х гадах прававая прастора Беларусі цалкам інтэгравалася ў сістэму заканадаўства Расійскай імперыі.

Фабрычнае вытворчасць XIX ст. была спалучана з каласальнай рызыкай. Адсутнасць элементарных правілаў тэхнікі бяспекі ператварала заводы ў зоны павышанай небяспекі. Трагізм сітуацыі таго часу захаваны ў народным фальклоры: прыказка «За рамяством хадзіць – зямлю сіраціць» наглядна адлюстроўвае высокую смяротнасць сярод адыходнікаў (сялян, якія сыходзілі на заробкі).

Да сярэдзіны XIX ст. рынак свабоднага найму ў Беларусі заставаўся ў зачаткавым стане. Дамінаванне прыгонніцкай сістэмы рабіла прымусовую працу асноўным эканамічным механізмам, што практычна не пакідала месца для добраахвотных працоўных пагадненняў. Да Маніфеста 1861 года пераважная большасць працоўных былі юрыдычна прывязаны да зямлі або мануфактур, з-за чаго сегмент менавіта «наёмнай» працы быў вельмі малы. У той перыяд улада прытрымлівалася палітыкі неўмяшання ў справы прамыслоўцаў. Ўзаемаадносіны паміж гаспадаром фабрыкі і работнікам фактычна выводзіліся з прававога поля – дзяржава не ўсталёўвала ніякіх сацыяльных гарантый, аддаючы ўмовы працы на водкуп уладальнікам прадпрыемстваў. Да адмены прыгоннага права працоўны юрыдычна не разглядаўся як раўнапраўны бок дамовы, што рабіла немагчымым паўнавартаснае заканадаўчае рэгуляванне працоўных спрэчак.

Правілы ўнутранага распарадку на гарбарным заводзе П.М. Валковіча у г. Віцебску. 1897 год

Фарміраванне асноў працоўнага права ў XIX ст. стала адказам дзяржавы на прамысловы рост і першыя пратэсты рабочых. Гэты перыяд ператварыў стыхійную эксплуатацыю ў сістэму, якая рэгулюецца законам. Першыя крокі былі зроблены ў 1835 і 1845 гадах, калі ўлады паспрабавалі абмежаваць самавольства ўладальнікаў фабрык і дзіцячую працу (забарона на працу дзецям маладзей 12 гадоў). Гэтыя акты заклалі аснову ўсяго будучага сацыяльнага заканадаўства імперыі. З'яўленне дзевяці ключавых законаў у гэты перыяд не было выпадковасцю – гэта былі вымушаныя саступкі дзяржавы пад ціскам працоўнага руху. Так зарадзілася прамысловае права. Закон ад 1 чэрвеня 1882 года стаў рэвалюцыйным, узяўшы пад апеку жанчын і дзяцей. Для кантролю за выкананнем правілаў была створана Фабрычная інспекцыя. Хоць на ўсю краіну прыходзілася толькі 20 інспектараў на 17 тысяч заводаў, сам факт дзяржаўнага нагляду быў велізарным прарывам. Заканадаўства пачало патрабаваць ад прамыслоўцаў больш, чым проста плату за працу. Пры фабрыках сталі адкрывацца школы для павышэння пісьменнасці падлеткаў, ўводзіліся забароны на начныя змены для жанчын і непаўналетніх, з'явіліся выразныя правілы найму і звальнення. Важным дасягненнем стала абмежаванне штрафаў (не больш за 5 % з рубля). Больш таго, гэтыя грошы цяпер не ішлі ў кішэню ўладальніку, а фармавалі спецыяльныя фонды дапамогі для саміх рабочых. Вынікам стагоддзя стала стварэнне ў 1899 годзе вышэйшага кантралюючага органа – Галоўнай па фабрычных і горназаводскіх справах прысутнасці пры Міністэрстве гандлю і прамысловасці, якая цэнтралізавала пытанні аховы працы на дзяржаўным узроўні.

Пачатак XX стагоддзя стала перыядам якаснай трансфармацыі фабрычнага права ў паўнавартасную сістэму сацыяльнай абароны. Закон ад 2 чэрвеня 1903 года кардынальна змяніў падыход да вытворчых траўмаў. Цяпер адказнасць за няшчасныя выпадкі клалася на плечы працадаўцы: уладальнікі прадпрыемстваў былі абавязаны цалкам аплачваць лячэнне пацярпелых рабочых. Падзеі 1905 года прымусілі ўладу паскорыць рэформы. Сацыяльнае ціск прывёў да таго, што разрозненыя нормы пачалі складвацца ў адзіную дзяржаўную палітыку абароны працы.

Кульмінацыяй імперскага заканадаўства стаў Статут аб прамысловай працы (1913 г.). У Статут выдзелілі ўсе працоўныя нормы, уключаючы правілы сацыяльнага страхавання. Ён ператварыўся ў галоўны юрыдычны падмурак, на які абапіраліся і суды, і навукоўцы-прававеды. Па сутнасці, Статут 1913 года стаў «праектам» сучасных працоўных кодэксаў. Ён падрыхтаваў прававую базу і логіку, якую пасля запазычыў і развіў савецкі ўрад пасля 1917 года.

Разліковая кніжка працоўнага. Пачатак ХХ ст.

Такім чынам, у дарэвалюцыйны перыяд працоўныя адносіны ў Беларусі шмат у чым рэгуляваліся старажытным беларуска-літоўскім заканадаўствам, а з сярэдзіны XIX да пачатку XX стст. грамадзянскім і фабрычна-заводскім заканадаўствам Расійскай імперыі. Першая Сусветная вайна і дзве рэвалюцыі скончылі эпоху развіцця фабрычнага заканадаўства Расійскай імперыі і пачалі новую эпоху развіцця працоўнага заканадаўства новай краіны.

У фондах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі захоўваюцца цыркуляры і інструкцыі Міністэрства гандлю і прамысловасці Расійскай імперыі, а таксама фабрычных інспектараў беларускіх губерняў, правілы ўнутранага працоўнага распарадку на прамысловых прадпрыемствах беларускіх гарадоў у канцы XIX – пачатку ХХ ст., разліковыя кніжкі рабочых.

Крыніцы:

Вехи истории охраны труда / А.Н. Шабаров [и др.] // Записки Горного института. – 2012. – Т. 197. – С. 268–275.

Герасимова, О.О., Карауш, С.А. История охраны труда в России. – Томск : Т. ТГАСУ, 2005.

Глушенок, Т.В. Становление и развитие охраны труда в Республике Беларусь // Экономико-правовые перспективы общества, государства и потребительской кооперации : сборник научных статей международной научно-практической интернет-конференции, Гомель, 31 марта 2017 г. / Белкоопсоюз, Белорусский торгово-экономический университет потребительской кооперации ; под. науч. ред. Ж. Ч. Коноваловой, Т. С. Алексеенко. – Гомель, 2017. – С. 29–32.

Каханоўскі А.Г. Сацыяльная трансфармацыя беларускага грамадства (1861–1914 гг.). – Минск: БДУ, 2013.

НИАБ. – Ф. 310. – Оп. 1. – Д. 8. Циркуляры и постановления фабричных по горнозаводским делам присутствий. 1904–1910.

НИАБ. – Ф. 2592. – Оп. 1. – Д. 87. Правила внутреннего распорядка на промышленных предприятиях Витебской губернии. 1906.